Vỡ gan do đâu? Phân loại theo mức độ chấn thương

Vỡ gan là tình trạng chấn thương gan nghiêm trọng, có nguy cơ đe dọa tính mạng. Vỡ gan có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân và được phân loại theo các mức độ chấn thương khác nhau. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ nguyên nhân, cơ chế tổn thương cũng như cách đánh giá mức độ vỡ gan theo y khoa.

Vỡ gan là gì?

Vỡ gan là một dạng tổn thương nghiêm trọng của nhu mô gan, xảy ra khi cấu trúc gan bị rách hoặc nứt do tác động mạnh từ bên ngoài. Tình trạng này thường gặp trong các chấn thương bụng kín như tai nạn giao thông, té ngã hoặc va đập mạnh. Khi gan bị vỡ, hệ thống mạch máu dày đặc trong cơ quan này có thể bị tổn thương, dẫn đến chảy máu ồ ạt trong ổ bụng.

Vỡ gan trong trường hợp không liên quan đến chấn thương hoặc lực tác động mạnh là hiếm gặp nhưng vẫn xảy ra trong một số trường hợp, chẳng hạn như hội chứng HELLP trong thai kỳ, u mạch máu gan hoặc các bệnh lý gây tăng áp lực hoặc giãn tĩnh mạch gan.

Vỡ gan là tình trạng tổn thương nội tạng nghiêm trọng cần được chẩn đoán và can thiệp nhanh chóng

Phân cấp mức độ vỡ gan theo thang đo AAST

Phân cấp độ vỡ gan theo thang đo của Hiệp hội Phẫu thuật Chấn thương Hoa Kỳ (AAST – American Association for the Surgery of Trauma) là hệ thống đánh giá mức độ tổn thương gan dựa trên hình thái giải phẫu và mức độ chảy máu. Hệ thống này chia vỡ gan thành 6 cấp độ, từ nhẹ đến cực kỳ nghiêm trọng: (1)

Việc phân độ chính xác giúp định hướng điều trị phù hợp và đánh giá tiên lượng cho người bệnh.

Nguyên nhân gây vỡ gan thường gặp

Vỡ gan là hậu quả của nhiều cơ chế chấn thương hoặc bệnh lý làm suy yếu cấu trúc nhu mô gan. Dưới đây là những nguyên nhân thường gặp nhất:

1. Chấn thương bụng kín

Đây là nguyên nhân hàng đầu gây vỡ gan, thường gặp trong tai nạn giao thông, té ngã từ trên cao hoặc va đập mạnh vùng bụng. Lực tác động lớn khiến nhu mô gan vốn có cấu trúc mềm và giàu mạch máu dễ bị rách hoặc dập nát. Tùy theo mức độ lực, tổn thương có thể từ tụ máu nhỏ dưới bao gan đến vỡ gan lan rộng, gây xuất huyết ổ bụng.

2. Chấn thương xuyên thấu

Các tổn thương do vật sắc nhọn như dao, mảnh kim loại hoặc đạn bắn có thể xuyên qua thành bụng và trực tiếp làm rách gan. Dạng chấn thương này thường gây tổn thương khu trú nhưng mức độ chảy máu có thể rất nặng nếu liên quan đến các mạch máu lớn trong gan. Nguy cơ nhiễm trùng ổ bụng cũng cao hơn so với chấn thương kín.

3. Vỡ gan tự phát do bệnh lý

Trong một số trường hợp, gan có thể bị vỡ mà không có tác động ngoại lực rõ ràng. Tình trạng này thường liên quan đến các bệnh lý làm thay đổi cấu trúc gan như ung thư gan, u mạch máu gan hoặc áp xe gan. Ngoài ra, phụ nữ mang thai mắc hội chứng HELLP (biến chứng nặng của tiền sản giật) cũng có nguy cơ vỡ gan tự phát, đòi hỏi can thiệp cấp cứu.

4. Yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng vỡ gan

Một số yếu tố có thể khiến gan dễ tổn thương hơn khi có tác động, bao gồm: gan to (do viêm hoặc ứ máu), suy giảm cấu trúc nhu mô trong xơ gan, rối loạn đông máu hoặc sử dụng thuốc chống đông kéo dài. Bên cạnh đó, lối sống như lạm dụng rượu bia, dinh dưỡng kém hoặc mắc các bệnh chuyển hóa cũng góp phần làm tăng nguy cơ tổn thương gan nghiêm trọng khi gặp chấn thương.

Rượu bia, thuốc lá và lối sống thiếu lành mạnh là các yếu tố nguy cơ có thể dẫn đến các tổn thương gan nghiêm trọng

Dấu hiệu nhận biết vỡ gan

Do gan có hệ thống mạch máu dày đặc, khi bị tổn thương, người bệnh có thể xuất hiện các biểu hiện từ nhẹ đến nghiêm trọng tùy mức độ chấn thương gan và lượng máu mất.

1. Triệu chứng ban đầu

Ở giai đoạn sớm, người bệnh thường cảm thấy đau vùng hạ sườn phải hoặc đau lan lên vai phải (dấu hiệu kích thích cơ hoành). Cơn đau có thể âm ỉ hoặc dữ dội tùy mức độ tổn thương. Ngoài ra, có thể xuất hiện buồn nôn, nôn, cảm giác mệt mỏi hoặc choáng nhẹ. Một số trường hợp có biểu hiện bầm tím vùng bụng hoặc dấu hiệu va chạm bên ngoài.

2. Dấu hiệu mất máu trong ổ bụng

Khi gan bị rách, máu có thể chảy vào ổ bụng gây xuất huyết nội. Người bệnh có biểu hiện da xanh xao, vã mồ hôi, chóng mặt, tim đập nhanh và huyết áp giảm. Bụng có thể chướng, ấn đau và cảm giác căng tức tăng dần. Trong trường hợp mất máu nhiều, người bệnh dễ rơi vào tình trạng choáng do giảm thể tích tuần hoàn.

3. Dấu hiệu nặng cần cấp cứu

Các dấu hiệu nguy hiểm bao gồm tụt huyết áp rõ rệt, mạch nhanh yếu, rối loạn ý thức, lơ mơ hoặc ngất. Người bệnh có thể đau bụng dữ dội lan rộng, bụng cứng như gỗ do phản ứng thành bụng. Đây là những biểu hiện của sốc mất máu hoặc tổn thương gan nặng, cần được đưa đến cơ sở y tế ngay lập tức để cấp cứu và can thiệp kịp thời.

Chẩn đoán vỡ gan như thế nào?

Chẩn đoán vỡ gan cần được thực hiện nhanh chóng và chính xác nhằm đánh giá mức độ tổn thương cũng như định hướng xử trí kịp thời. Trong thực hành cấp cứu chấn thương, bác sĩ thường kết hợp thăm khám lâm sàng với các phương tiện cận lâm sàng hiện đại để xác định tình trạng xuất huyết và tổn thương nhu mô gan.

1. Khám lâm sàng và đánh giá ban đầu (ATLS)

Người bệnh được tiếp cận theo nguyên tắc ATLS (Advanced Trauma Life Support), ưu tiên kiểm soát đường thở, hô hấp và tuần hoàn. Bác sĩ sẽ đánh giá dấu hiệu sinh tồn như huyết áp, mạch, nhịp thở, tri giác, đồng thời thăm khám bụng để xem xét triệu chứng đau, phản ứng thành bụng hoặc dấu hiệu xuất huyết nội. (2)

2. Siêu âm FAST

Siêu âm FAST (Focused Assessment with Sonography for Trauma) là phương pháp nhanh, không xâm lấn, thường được thực hiện ngay tại phòng cấp cứu. Kỹ thuật này giúp phát hiện dịch tự do trong ổ bụng – dấu hiệu gợi ý chảy máu nội tạng, trong đó có vỡ gan. FAST đặc biệt hữu ích trong các trường hợp cần đánh giá nhanh để quyết định can thiệp khẩn cấp.

3. Chụp CT scan bụng có cản quang

CT scan là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán vỡ gan ở bệnh nhân ổn định huyết động. Hình ảnh CT giúp xác định vị trí, kích thước vết rách, mức độ tụ máu và tình trạng tổn thương mạch máu. Đồng thời, phương pháp này còn hỗ trợ phân độ tổn thương gan theo thang điểm AAST (American Association for the Surgery of Trauma) và phát hiện các chấn thương phối hợp.

4. Xét nghiệm hỗ trợ

Các xét nghiệm như công thức máu, men gan (AST, ALT), đông máu và nhóm máu được chỉ định để đánh giá mức độ mất máu, tổn thương tế bào gan và chuẩn bị cho truyền máu nếu cần. Những thông tin này góp phần quan trọng trong việc theo dõi diễn tiến và lựa chọn phương án điều trị phù hợp.

Tùy thuộc mức độ chấn thương gan, bác sĩ sẽ chỉ định các xét nghiệm hỗ trợ phù hợp

Vỡ gan có nguy hiểm không?

Vỡ gan là một trong những chấn thương nội tạng nghiêm trọng, có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Do gan là cơ quan giàu mạch máu, bất kỳ tổn thương nào cũng có nguy cơ gây xuất huyết ồ ạt, ảnh hưởng nhanh đến huyết động và chức năng sống. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào diện tích tổn thương, lượng máu mất và thời điểm can thiệp y tế.

1. Nguy cơ tử vong cao nếu không xử trí kịp

Khi gan bị vỡ, máu có thể chảy nhanh vào ổ bụng gây sốc giảm thể tích. Nếu không được cấp cứu đúng lúc, người bệnh dễ rơi vào tình trạng tụt huyết áp, suy đa cơ quan và tử vong. Đặc biệt, các trường hợp vỡ gan độ nặng hoặc có tổn thương mạch máu lớn thường diễn tiến rất nhanh, đòi hỏi can thiệp khẩn cấp như truyền máu, can thiệp mạch hoặc phẫu thuật.

2. Biến chứng nghiêm trọng

Ngay cả khi qua giai đoạn cấp cứu, vỡ gan vẫn có thể để lại nhiều biến chứng phức tạp, ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe.

• Nhiễm trùng ổ bụng: Máu và dịch rò rỉ trong ổ bụng tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển, dẫn đến viêm phúc mạc.
• Áp xe gan: Tình trạng nhiễm trùng khu trú trong nhu mô gan, có thể gây sốt kéo dài, đau và cần dẫn lưu hoặc điều trị kháng sinh.
• Suy gan cấp: Khi phần nhu mô gan bị tổn thương lớn, chức năng gan suy giảm nhanh chóng, ảnh hưởng đến khả năng chuyển hóa và thải độc.
• Sốc mất máu: Biến chứng nguy hiểm nhất, xảy ra khi lượng máu mất quá nhiều, làm giảm tưới máu các cơ quan.
• Rò mật và biến chứng sau mổ: Tổn thương đường mật có thể gây rò mật kéo dài, làm chậm hồi phục và tăng nguy cơ nhiễm trùng.

Cách xử trí và điều trị vỡ gan

Xử trí vỡ gan cần được triển khai khẩn trương, theo hướng tiếp cận đa chuyên khoa nhằm kiểm soát chảy máu, ổn định huyết động và bảo tồn tối đa nhu mô gan. Lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào mức độ tổn thương, tình trạng huyết động và các chấn thương đi kèm. Nguyên tắc chung là ưu tiên hồi sức, đánh giá chính xác và can thiệp phù hợp theo từng giai đoạn.

1. Hồi sức cấp cứu ban đầu

Người bệnh được tiếp cận theo nguyên tắc ATLS, đảm bảo đường thở, hô hấp và tuần hoàn. Thiết lập đường truyền tĩnh mạch lớn, bù dịch tinh thể và truyền máu sớm khi có dấu hiệu sốc mất máu. Theo dõi sát dấu hiệu sinh tồn, đặt catheter tiểu để đánh giá lượng nước tiểu, đồng thời kiểm soát đau và duy trì thân nhiệt. Nếu nghi ngờ chảy máu tiến triển, cần kích hoạt quy trình truyền máu khối lượng lớn.

2. Điều trị bảo tồn không phẫu thuật

Áp dụng cho bệnh nhân ổn định huyết động, thường ở các mức độ tổn thương nhẹ đến trung bình. Người bệnh được theo dõi tại đơn vị hồi sức với giám sát liên tục mạch, huyết áp, hematocrit và men gan. Người bệnh cần phải nghỉ ngơi tuyệt đối, hạn chế vận động, phối hợp truyền dịch, truyền máu khi cần. Chụp CT scan lặp lại giúp đánh giá diễn tiến tổn thương. Phương pháp này giúp tránh nguy cơ phẫu thuật và bảo tồn chức năng gan.

3. Can thiệp xâm lấn tối thiểu

Trong trường hợp có bằng chứng chảy máu đang hoạt động nhưng huyết động vẫn kiểm soát được, can thiệp nội mạch (embolization động mạch gan) là lựa chọn hiệu quả. Kỹ thuật này sử dụng vật liệu gây tắc để cầm máu chọn lọc tại vị trí tổn thương, giảm nhu cầu phẫu thuật. Ngoài ra, dẫn lưu dưới hướng dẫn hình ảnh có thể được chỉ định khi có tụ dịch, áp xe hoặc rò mật.

4. Phẫu thuật cấp cứu

Phẫu thuật được chỉ định khi người bệnh không ổn định huyết động hoặc thất bại với điều trị bảo tồn và can thiệp nội mạch. Mục tiêu phẫu thuật là kiểm soát chảy máu, xử lý tổn thương nhu mô và mạch máu, có thể bao gồm khâu cầm máu, cắt gan một phần. Trong các trường hợp nặng, phẫu thuật các phần gan bị tổn thương giúp cứu sống người bệnh trước khi thực hiện can thiệp triệt để ở giai đoạn sau.

Trong một số trường hợp nghiêm trọng khó có thể chữa trị bảo tồn, bác sĩ sẽ chỉ định phẫu thuật phù hợp với tình trạng tổn thương của người bệnh

Vỡ gan là tình trạng chấn thương nội tạng nghiêm trọng cần nhận biết sớm và xử trí kịp thời để giảm nguy cơ tử vong và biến chứng. Khi có nghi ngờ tổn thương gan, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay để được đánh giá và can thiệp đúng hướng.