Tổn thương gan: Nhận biết sớm để biết cách xử trí

Tổn thương gan thường do nhiễm virus, lối sống, chế độ ăn uống và hệ miễn dịch của cơ thể gây ra. Nếu không được điều trị, mức độ tổn thương ở gan ngày càng nghiêm trọng có thể dẫn đến các vấn đề sức khỏe nguy hiểm. Vậy dấu hiệu nào nhận biết tổn thương gan và nên xử lý tình trạng này như thế nào?

Tổn thương gan là gì?

Tổn thương gan là kết quả của nhiều bệnh gan khác nhau, bao gồm lạm dụng rượu bia, bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD), viêm gan virus, viêm gan tự miễn và bệnh gan ứ mật… tất cả các yếu tố này đều có thể dẫn đến viêm gan, phản ứng lành vết thương bất thường và suy giảm chức năng gan.

Khi gan bị tổn thương, các chức năng quan trọng như giải độc, chuyển hóa và tổng hợp protein sẽ bị ảnh hưởng.

Cơ chế bệnh lý của tổn thương gan

Tổn thương gan phát sinh từ các cơ chế phức tạp, chủ yếu là chết tế bào gan theo chu trình và hoại tử do rối loạn chức năng ty thể, stress oxy hóa và stress lưới nội chất, dẫn đến viêm và chết tế bào.

1. Tổn thương tế bào gan và phản ứng viêm

Khi gan tiếp xúc với các yếu tố gây hại như virus, rượu bia… tế bào Kupffer phản ứng bằng cách phản ứng miễn dịch. Khi các tế bào Kupffer bị kích hoạt quá mức bởi những tác nhân gây hại, chúng sẽ giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm như Leukotriene, Interleukin, TNF-α, TGF-β… Những chất này tấn công và làm tổn thương tế bào gan, từ đó khiến gan suy yếu, dần bị phá hủy và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh lý gan. (1)

2. Stress oxy hóa và tích tụ mỡ trong gan

Gan là cơ quan đặc biệt dễ bị ảnh hưởng bởi các gốc tự do, không chỉ phát sinh trong quá trình chuyển hóa mà còn chịu ảnh hưởng bởi quá trình chuyển hóa sinh học của các chất ngoại lai. Sự tấn công của gốc tự do gây ra stress oxy hóa, ảnh hưởng đến chức năng gan, gây viêm nhiễm và góp phần gây tổn thương cho gan. (2)

3. Xơ hóa gan và tiến triển thành xơ gan

Khi tổn thương kéo dài do miễn dịch (TNF-β), thiếu máu cục bộ – tái tưới máu… Đáng chú ý, TGF-β đóng vai trò kích hoạt tế bào hình sao gan tăng sản xuất mô xơ. Khi lượng sợi xơ tích tụ ngày càng nhiều, chúng gây tổn thương và làm chết dần tế bào gan, đồng thời phá vỡ cấu trúc bình thường của gan. Hệ quả là xuất hiện các mô sẹo và nốt gan bất thường, khiến gan dần xơ cứng và suy giảm khả năng phục hồi.

Quá trình này gọi là xơ hóa. Nếu xơ hóa lan rộng và không hồi phục, cấu trúc gan bị thay đổi, dẫn đến xơ gan và suy giảm chức năng nghiêm trọng.

Nguyên nhân gây tổn thương gan

Gan có thể bị tổn thương bởi các yếu tố quen thuộc:

1. Viêm gan virus (HBV, HCV)

Viêm gan B (HBV) và viêm gan C (HCV) là 2 trong số các bệnh lý phổ biến ở gan, trong đó:

• Viêm gan B là bệnh nhiễm trùng gan phổ biến nhất, do virus viêm gan B gây ra. Người bệnh viêm gan B có thể không phát hiện triệu chứng, bởi vì bệnh diễn tiến âm thầm nhưng mức độ tổn thương gan ngày càng nghiêm trọng.
• Viêm gan C là bệnh nhiễm trùng gan do virus viêm gan C gây ra. Mặc dù viêm gan C có thể chữa khỏi nhưng khó tránh khỏi tổn thương gan và các vấn đề sức khỏe sau đó.

2. Rượu bia

Tổn thương gan do bia rượu là một dạng bệnh gan rất phổ biến. Đúng như tên gọi, bệnh này do lạm dụng rượu bia gây ra. Ở giai đoạn đầu của viêm gan do rượu, người bệnh có thể bị gan nhiễm mỡ. Giai đoạn này thường có thể được cải thiện nếu người bệnh hạn chế và ngưng uống bia rượu. Giai đoạn sau của viêm gan do rượu có thể dẫn đến xơ gan.

Uống nhiều rượu bia khiến gan càng thêm tổn hại

3. Gan nhiễm mỡ không do rượu

Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) xảy ra khi chất béo bắt đầu tích tụ trong gan. NAFLD có thể do nhiều nguyên nhân gây ra nhưng thường liên quan đến tình trạng thừa cân hoặc béo phì. Nếu không được điều trị, NAFLD có thể dẫn đến xơ gan và làm tăng nguy cơ mắc các vấn đề sức khỏe khác (ví dụ: tiểu đường, huyết áp cao, các vấn đề về tim mạch). Ở giai đoạn đầu, NAFLD thường có thể được điều trị bằng cách thay đổi chế độ ăn uống, giảm cân và tập thể dục thường xuyên.

4. Tổn thương gan do thuốc

Tổn thương gan do thuốc là tình trạng gan bị ảnh hưởng khi phải chuyển hóa và xử lý các hoạt chất trong thuốc, đặc biệt khi dùng thuốc kéo dài, quá liều hoặc phối hợp nhiều loại cùng lúc. Khi đó, các hóa chất chuyển hóa khiến gan bị quá tải, gây độc cho tế bào gan, dẫn đến viêm, tăng men gan hoặc nặng hơn là suy giảm chức năng gan. (3)

5. Chế độ ăn và lối sống không lành mạnh

Lối sống và chế độ ăn uống đóng vai trò rất lớn đối với sức khỏe gan. Quá nhiều chất béo bão hòa, muối và đường, thực phẩm chế biến sẵn có thể khiến gan khó hoạt động bình thường, dẫn đến viêm nhiễm và thậm chí là sẹo gan.

Có một số yếu tố lối sống có nguy cơ cao như thức khuya, hút thuốc lá, lạm dụng thuốc có thể dẫn đến tổn thương hoặc bệnh gan. Uống nhiều rượu, béo phì, tiểu đường và cholesterol cao đều có thể ảnh hưởng đến sức khỏe gan của bạn.

6. Bệnh tự miễn và rối loạn di truyền

Viêm gan tự miễn (AIH) là tình trạng hệ miễn dịch của chính cơ thể tấn công gan của người bệnh. Hệ miễn dịch làm tổn thương các tế bào gan. AIH là một bệnh mạn tính, nhưng nếu không được điều trị, AIH có thể dẫn đến xơ hóa và xơ gan và một số người có thể cần ghép gan.

Việc chẩn đoán và điều trị AIH càng sớm càng tốt là rất quan trọng.

7. Nhiễm độc hóa chất và môi trường

Nhiễm độc hóa chất và môi trường là một trong những nguyên nhân phổ biến gây tổn thương gan. Khi cơ thể tiếp xúc với các chất độc như kim loại nặng, thuốc trừ sâu, dung môi công nghiệp, ô nhiễm không khí… khiến gan phải tăng cường hoạt động để chuyển hóa và đào thải độc tố. Tuy nhiên, theo thời gian, khả năng giải độc của gan sẽ bị quá tải, dẫn đến tổn thương tế bào gan.

Triệu chứng tổn thương gan thường gặp

Bệnh gan thường bắt đầu mà không có dấu hiệu cảnh báo rõ ràng, vì vậy điều quan trọng là phải chú ý đến những dấu hiệu nhỏ. Đây là 10 dấu hiệu cảnh báo gan bị hư tổn:

• Mệt mỏi hoặc suy nhược: Thường xuyên cảm thấy kiệt sức, mệt mỏi ngay cả sau khi ngủ đủ giấc. Cảm giác này có thể là do “nhà máy” gan không đủ khỏe để loại bỏ độc tố một cách hiệu quả.
• Vàng da hoặc vàng mắt: Nếu da hoặc lòng trắng mắt chuyển sang màu vàng, điều này có nghĩa là gan không xử lý bilirubin, chức năng gan đang giảm hoặc gan đang bị quá tải.
• Đau bụng hoặc báng bụng: Bạn có thể cảm thấy đau hoặc tức bụng ở phía trên bên phải. Đôi khi, dịch tích tụ trong bụng gây căng to và khó chịu.
• Nước tiểu sẫm màu: Nếu nước tiểu có màu sẫm, ngay cả khi bạn uống đủ nước, đó có thể là dấu hiệu cho thấy tổn thương tế bào gan khiến gan gặp khó khăn trong việc xử lý chất thải.
• Phân nhạt màu hoặc màu đất sét: Màu phân khác thường có nghĩa là gan không thể sản xuất hoặc vận chuyển mật để phân giải chất béo.
• Phù chân hoặc mắt cá chân: Khi gan hoạt động kém hiệu quả, sẽ làm mất cân bằng lượng dịch trong cơ thể. Điều này biểu hiện bằng hiện tượng phù ở chân hoặc mắt cá chân, đặc biệt là vào cuối ngày.
• Buồn nôn: Nếu bạn thường xuyên cảm thấy buồn nôn mà không rõ nguyên nhân, đây cũng là một dấu hiệu cho thấy gan bị suy giảm chức năng.
• Dễ bị bầm tím hoặc chảy máu: Gan giúp đông máu. Nếu cơ thể dễ bị bầm tím hoặc máu ngừng chảy lâu hơn bình thường khi có vết đứt, đây là biểu hiện của việc gan không sản xuất đủ protein đông máu.
• Da ngứa: Cảm giác ngứa ngáy không rõ lý do thì có thể là dấu hiệu cho thấy có vấn đề nghiêm trọng hơn đang xảy ra ở gan.
• Lú lẫn tinh thần hoặc các vấn đề về trí nhớ (Bệnh não gan): Nếu độc tố tích tụ trong não do gan không lọc sạch, bạn có thể cảm thấy đầu óc mơ hồ, hay quên.

Người bệnh nên đến gặp bác sĩ nếu nhận thấy nhiều hơn một trong những dấu hiệu này. Nhiều vấn đề về gan có thể được điều trị hoặc làm chậm tiến triển, đặc biệt là nếu được phát hiện sớm.

Xem thêm: Phát hiện tổn thương gan khu trú: Đừng chủ quan

Cách chẩn đoán gan bị hư tổn

Bác sĩ chẩn đoán bệnh gan bằng cách kết hợp nhiều xét nghiệm và kiểm tra. Trước tiên là bắt đầu bằng việc xem xét tiền sử bệnh và các triệu chứng của người bệnh, tiếp theo là khám sức khỏe.

1. Xét nghiệm máu đánh giá chức năng gan

Xét nghiệm máu giúp xác định chức năng gan và các dấu hiệu nhiễm trùng, viêm hoặc bệnh tự miễn.

2. Chẩn đoán hình ảnh

Các xét nghiệm hình ảnh vùng bụng có thể được chỉ định để giúp đánh giá kích thước, cấu trúc và bất kỳ tổn thương hoặc sẹo nào ở gan.

• Siêu âm gan: Là phương pháp phổ biến, giúp phát hiện gan nhiễm mỡ, u gan, nang gan hoặc dấu hiệu xơ hóa. Ưu điểm là an toàn, nhanh và chi phí thấp.
• CT scan (chụp cắt lớp vi tính): Cung cấp hình ảnh chi tiết hơn, giúp đánh giá kích thước, cấu trúc gan và phát hiện khối u hoặc tổn thương sâu.
• MRI (cộng hưởng từ): Cho hình ảnh rõ nét, đặc biệt hữu ích trong phân biệt các loại tổn thương gan và đánh giá chính xác khối u.

Hệ thống máy siêu âm cao cấp hiện đại hàng đầu thế giới Acuson Sequoia (Siemens, Đức) ứng dụng kỹ thuật siêu âm đàn hồi mô, có thể phát hiện và đánh giá mức độ gan nhiễm mỡ, xơ hóa gan từ sớm… Ảnh: BVĐK Tâm Anh

3. FibroScan và sinh thiết gan

FibroScan là một xét nghiệm nhanh chóng, không xâm lấn đo độ đàn hồi của gan (đánh giá xơ gan) và hàm lượng mỡ. Đây được xem là một xét nghiệm không xâm lấn, được sử dụng để định lượng độ cứng của mô gan, từ đó chẩn đoán viêm gan nhiễm mỡ không do rượu và dự đoán nguy cơ xơ gan. Nhiều bệnh gan mãn tính như viêm gan B, C, bệnh gan nhiễm mỡ có thể dẫn đến tổn thương mô gan, sau đó hình thành mô sẹo. Khi mô sẹo tích tụ, độ đàn hồi của gan sẽ giảm xuống, cơ quan này trở nên cứng hơn. Phương pháp này sử dụng đầu dò siêu âm bề mặt truyền xung tần số thấp hoặc sóng cắt đến một thể tích nhỏ mô gan. Quá trình truyền sóng âm hoàn toàn không gây đau đớn.

Trong khi đó, sinh thiết gan là phương pháp xâm lấn, lấy một mẫu mô nhỏ từ gan để phân tích dưới kính hiển vi. Đây được xem là “tiêu chuẩn vàng” vì cho kết quả chính xác về mức độ viêm, xơ hóa và các tổn thương tế bào.

Tổn thương gan có nguy hiểm không?

Tổn thương tại gan có thể nguy hiểm, nhưng mức độ phụ thuộc vào nguyên nhân và giai đoạn bệnh.

Ở giai đoạn nhẹ như tăng men gan, viêm gan nhẹ… nếu phát hiện sớm và điều trị đúng cách, tình trạng này thường có thể hồi phục. Tuy nhiên, nếu không kiểm soát lâu dài, tổn thương có thể tiến triển thành các bệnh lý nghiêm trọng hơn.

Khi mức độ tổn thương của gan ngày càng nặng, có thể dẫn đến xơ hóa, xơ gan hoặc suy gan, làm suy giảm chức năng giải độc và chuyển hóa của cơ thể. Trong những trường hợp nặng, bệnh có thể đe dọa tính mạng.

Cách phục hồi gan bị tổn thương

Việc phục hồi chức năng gan phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ tổn thương, nhưng hầu hết các trường hợp, gan có khả năng tự tái tạo thông qua lối sống:

1. Thay đổi lối sống và dinh dưỡng

Một số thói quen ăn uống và sinh hoạt khoa học phù hợp cho người bị tổn thương gan, bao gồm:

• Nên giảm lượng đường (đặc biệt là fructose từ nước ngọt, nước ép và thực phẩm chế biến sẵn).
• Ưu tiên các loại thực phẩm tốt cho chức năng gan: sữa, sữa chua và phô mai; thịt và cá, trứng, đậu phụ, các loại hạt; trái cây (tươi hoặc đóng hộp ít đường), rau củ, đậu và các loại cây họ đậu; ngũ cốc nguyên hạt.

Đồng thời, bạn có thể thử sắp xếp thứ tự các bữa ăn: Ăn rau trước, sau đó là protein và cuối cùng là tinh bột để giảm sự tăng đột biến lượng đường trong máu. Ăn uống lành mạnh và duy trì cân nặng hợp lý thường giúp tránh tổn thương gan.

2. Điều trị theo nguyên nhân

Cách tốt nhất để khắc phục tổn thương gan là bắt đầu từ nguyên nhân gây ra. Ví dụ,

• Nếu bạn bị gan nhiễm mỡ do uống bia rượu, điều quan trọng là phải ngừng uống bia rượu.
• Nếu nguyên nhân là do chế độ ăn uống hoặc thừa cân, cần có chế độ dinh dưỡng phù hợp để giảm cân và kiểm soát cân nặng.
• Nếu bạn bị viêm gan B hoặc viêm gan C, cần dùng thuốc điều trị và có chế độ theo dõi, đề phòng bệnh tiến triển.
• Nếu bạn có vấn đề về chuyển hóa, bạn có thể cần sử dụng thuốc để kiểm soát cholesterol, huyết áp cao hoặc lượng đường trong máu.

3. Theo dõi và kiểm tra định kỳ

Thăm khám định kỳ là cực kỳ quan trọng đối với bệnh nhân bị tổn thương gan hoặc đang mắc bệnh lý mạn tính ở gan. Bác sĩ có thể kiểm tra, phát hiện kịp thời và điều trị sớm các vấn đề sức khỏe của gan, trước khi chúng trở nên nghiêm trọng hoặc tồi tệ hơn.

Cách phòng ngừa tổn thương gan hiệu quả

Để bảo vệ gan và phòng các bệnh gan, bạn có thể áp dụng những biện pháp đơn giản nhưng rất quan trọng sau:

1. Tiêm phòng viêm gan B

Tiêm vắc-xin là cách hiệu quả giúp phòng ngừa viêm gan B – một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tổn thương gan, xơ gan và ung thư gan.

Tiêm vắc-xin phòng viêm gan B tại VNVC là lựa chọn phổ biến nhờ hệ thống tiêm chủng hiện đại và quy trình an toàn. Đây là một trong những hệ thống có quy mô lớn và có nhiều trung tâm phủ khắp Việt Nam, cung cấp đa dạng các loại vắc-xin cho cả trẻ em và người lớn.

2. Hạn chế rượu bia và tiếp xúc hóa chất

Rượu bia là một trong những tác nhân khiến gan làm việc nhiều hơn, quá trình chuyển hóa có thể tạo ra các chất độc gây hại cho tế bào gan. Sử dụng thường xuyên hoặc lạm dụng bia rượu có thể dẫn đến viêm gan, gan nhiễm mỡ và xơ gan. Bên cạnh đó, để hạn chế nguy cơ tổn thương gan, bạn cần hạn chế tiếp xúc với hóa chất độc hại, thuốc trừ sâu, dung môi công nghiệp và tránh lạm dụng thuốc để giảm gánh nặng cho gan.

3. Duy trì lối sống lành mạnh

Song song với quá trình phục hồi phục hồi gan tổn thương, chế độ ăn uống cân bằng với nhiều rau xanh, trái cây, hạn chế đồ chiên rán và thực phẩm chế biến sẵn sẽ giúp phòng ngừa tổn thương gan và hỗ trợ hoạt động hiệu quả hơn. Kết hợp với việc tập thể dục đều đặn, ngủ đủ giấc và kiểm soát cân nặng giúp giảm nguy cơ gan nhiễm mỡ và các rối loạn chuyển hóa.

Các nghiên cứu cho thấy, khi tế bào Kupffer bị kích hoạt quá mức, chúng sẽ giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm như Interleukin, TNF-α, TGF-β… Chính các yếu tố này âm thầm tấn công và làm tổn hại tế bào gan, từ đó góp phần thúc đẩy nhiều bệnh lý như gan nhiễm mỡ, viêm gan, xơ gan và thậm chí là ung thư gan.

Chiết xuất từ bộ đôi tinh chất Wasabia & S. Marianum cùng các thành phần thiên nhiên quý khác mang đến giải pháp hỗ trợ tăng cường khả năng thải độc, giúp bảo vệ gan trước các yếu tố gây hại từ môi trường và thói quen sinh hoạt. Các tinh chất nãy hỗ trợ ổn định men gan, đồng thời hỗ trợ phục hồi chức năng gan trong các trường hợp viêm gan mạn, viêm gan B, C, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan.

Tổn thương gan thường diễn tiến âm thầm nhưng có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện kịp thời. Do đó, ngoài chú ý đến các dấu hiệu bất thường, bạn nên thăm khám định kỳ và xây dựng lối sống lành mạnh sẽ giúp kiểm soát và phục hồi chức năng gan hiệu quả.