Động mạch gan: Giải phẫu, chức năng và các biến thể

Động mạch gan là một trong những cấu trúc mạch máu quan trọng, giữ nhiệm vụ cung cấp oxy và máu nhằm duy trì hoạt động của gan – “nhà máy” đảm nhiệm nhiều chức năng chuyển hóa, thải độc… của cơ thể. Có cấu trúc giải phẫu phức tạp, động mạch gan có nhiều loại biến thể thường gặp. Vậy động mạch gan ở vị trí nào và giải phẫu ra sao, chức năng sinh lý như thế nào? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

Động mạch gan là gì?

Động mạch gan là mạch máu chính dẫn máu đến gan, cung cấp máu cho gan, môn vị dạ dày, tá tràng, tuyến tụy và túi mật.

Bộ phận này giữ vai trò thiết yếu trong việc duy trì hoạt động của gan. Tuy nhiên, khi xảy ra tình trạng hẹp hoặc hình thành huyết khối, lưu lượng máu nuôi gan có thể bị suy giảm, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị và các can thiệp y khoa.

Vị trí và cấu trúc giải phẫu của động mạch gan

Động mạch gan xuất phát ở vị trí gần bờ dưới đốt sống T12 và dọc theo bờ trên của đầu tụy, phía sau lớp phúc mạc sau của túi phúc mạc nhỏ. Khi đến bờ trên của phần gần tá tràng, động mạch gan uốn cong lên trên và đi vào bờ tự do bên phải của mạc nối nhỏ, chạy về phía cửa gan. Khi đến vùng rốn gan, động mạch gan phân nhánh thành động mạch gan phải và động mạch gan trái, cung cấp máu cho các thùy tương ứng. (1)

Ngoài ra, ba nhánh lớn thường được nhắc đến bao gồm động mạch vị phải, động mạch gan trái và động mạch gan phải, đóng vai trò nuôi dưỡng gan cùng một số cơ quan liên quan như túi mật.
Động mạch gan là một cấu trúc giải phẫu có nhiều biến thể nhất trong cơ thể. Có khoảng 80% trường hợp mang hình thái điển hình, còn lại 20% xuất hiện dưới nhiều dạng khác nhau. Các biến thể thường gặp của hệ mạch máu gan bao gồm động mạch gan bất thường (thay thế), trong đó động mạch gan chủ đạo không xuất phát từ động mạch gan chính mà từ một nguồn gốc khác.

Động mạch gan trái bất thường thường xuất phát từ động mạch vị trái và đi qua mạc nối nhỏ để cấp máu cho gan trái. Động mạch gan phải bất thường, được thấy ở khoảng 20% ​​bệnh nhân, thường xuất phát từ động mạch mạc treo tràng trên. Không giống như động mạch gan trái, động mạch gan phải bất thường thường đi theo hướng sau bên trong dây chằng gan tá tràng để đi vào gan phải.

Ba nhánh lớn thường được nhắc đến của động mạch ở gan bao gồm động mạch vị phải, động mạch gan trái và động mạch gan phải

Chức năng sinh lý của động mạch gan

Động mạch gan chạy trong dây chằng gan tá tràng phía trước tĩnh mạch cửa và cung cấp cho gan máu động mạch giàu oxy, chiếm khoảng 25% tổng lượng máu chảy qua gan. Lượng này tương đương 30 mL/phút trên 100g mô gan và đáp ứng 30 – 50% nhu cầu oxy của gan nhờ hàm lượng oxy cao trong máu động mạch. Ngoài ra, nó còn cung cấp máu chủ yếu cho các ống dẫn mật trong gan thông qua đám rối quanh đường mật, nhờ đó đảm bảo chức năng chuyển hóa dinh dưỡng, thải độc, sản xuất mật và dự trữ năng lượng của gan. (2)

Các bệnh lý thường gặp liên quan đến động mạch ở gan

Động mạch gan có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều bệnh lý khác nhau, bao gồm huyết khối, hẹp và phình hoặc giả phình động mạch.

1. Hẹp hoặc tắc động mạch gan

Lưu lượng máu động mạch được điều hòa bởi sự giải phóng adenosine (chất giãn mạch) tại vị trí cụ thể. Khi lưu lượng máu tĩnh mạch cửa cao, adenosine nhanh chóng bị rửa trôi, dẫn đến co hẹp động mạch, giảm máu nuôi gan. Nguyên nhân còn có thể do mảng xơ vữa, biến chứng sau phẫu thuật hoặc can thiệp mạch. Nếu kéo dài, tình trạng này có thể ảnh hưởng đến chức năng gan và đường mật.

2. Phình động mạch gan

Phình động mạch gan là một bệnh hiếm gặp (0,002%–0,4%) nhưng là tình trạng nguy hiểm. Các biểu hiện lâm sàng tùy thuộc vào kích thước của phình động mạch bao gồm đau bụng âm ỉ, khối u, vàng da tắc nghẽn, xuất huyết đường tiêu hóa và tử vong. (3)

3. Huyết khối động mạch gan

Đây là tình trạng cục máu đông hình thành trong lòng động mạch ở gan, làm giảm hoặc tắc hoàn toàn lưu lượng máu đến gan. Bệnh thường gặp sau ghép gan và có thể gây hoại tử nhu mô gan hoặc suy gan nếu không xử lý kịp thời.

4. Dị dạng mạch máu gan

Dị dạng mạch máu gan là tình trạng bất thường trong cấu trúc hoặc sự kết nối giữa các mạch máu trong gan (động mạch, tĩnh mạch cửa, tĩnh mạch gan). Tình trạng này có thể là bẩm sinh hoặc mắc phải và ảnh hưởng đến lưu thông máu trong gan.

Xem thêm: Phân thùy gan là gì? Cách phân chia gan trong giải phẫu học

Dấu hiệu cảnh báo bất thường

Các bất thường ở động mạch gan thường khó nhận biết sớm. Thông thường, chỉ phát hiện khi bệnh diễn tiến nghiêm trọng hoặc khi chẩn đoán bệnh lý liên quan. Một số dấu hiệu dưới đây có thể cảnh báo vấn đề về tuần hoàn máu nuôi gan:

• Đau vùng hạ sườn phải, đau âm ỉ…
• Vàng da, vàng mắt
• Sốt kèm mệt mỏi không rõ nguyên nhân.
• Mệt mỏi, suy nhược kéo dài
• Tăng men gan bất thường

Trong trường hợp nặng người bệnh có thể xuất hiện: Phù, cổ trướng, rối loạn đông máu…

Tóm lại, động mạch ở gan giữ vai trò then chốt trong các chức năng và can thiệp gan mật. Việc hiểu rõ cấu trúc giải phẫu, chức năng và các dạng biến thể của động mạch gan giúp kết quả chẩn đoán chính xác hơn, điều trị hiệu quả và hạn chế biến chứng trong thực hành lâm sàng.